Rodzaje tabletek antykoncepcyjnych: dwuskładnikowe i jednoskładnikowe

Tabletki antykoncepcyjne dzielą się na dwie główne grupy: dwuskładnikowe, zawierające estrogen i progestagen, oraz jednoskładnikowe, zawierające sam progestagen. To rozróżnienie decyduje o mechanizmie działania, o tym, komu dany preparat pasuje, i o tym, jak rygorystyczna musi być stała pora przyjmowania. W obrębie grupy dwuskładnikowej preparaty dodatkowo różnią się rodzajem progestagenu, dawką estrogenu, liczbą faz i układem opakowania. Ten przewodnik porządkuje wszystkie te osie podziału.

Podstawowy podział: co jest w środku

Każda doustna tabletka antykoncepcyjna działa dzięki syntetycznym hormonom płciowym. Estrogen (najczęściej etynyloestradiol) i progestagen razem tworzą preparat dwuskładnikowy. Sam progestagen tworzy preparat jednoskładnikowy. To jedna cząsteczka różnicy w składzie, ale konsekwencje kliniczne są duże: obecność estrogenu zmienia mechanizm działania, profil skutków ubocznych i listę przeciwwskazań. Dlatego pierwsze pytanie przy doborze antykoncepcji brzmi zawsze: estrogen tak czy nie.

Tabletki dwuskładnikowe

Preparaty dwuskładnikowe łączą estrogen z progestagenem i głównym mechanizmem jest u nich hamowanie owulacji, czyli blokowanie uwolnienia komórki jajowej. Do tego dochodzi zagęszczenie śluzu szyjkowego, które utrudnia plemnikom drogę, oraz zmiana błony śluzowej macicy. Gdy owulacja nie zachodzi, nie ma czego zapłodnić. To najczęściej wybierana grupa u zdrowych kobiet bez przeciwwskazań do estrogenu, głównie dlatego, że daje przewidywalne, regularne krwawienia i większy margines tolerancji na spóźnioną tabletkę.

Zaletą dwuskładnikowych bywa też lepsza kontrola cyklu, mniejsze krwawienia miesiączkowe i u części kobiet wpływ na cerę. Cena za tę wygodę to obecność estrogenu, który nieznacznie podnosi ryzyko zakrzepicy żylnej. Dlatego ta grupa nie jest dla każdej: palenie po 35 roku życia, migrena z aurą czy przebyta zakrzepica przesuwają wybór w inną stronę.

Rodzaje progestagenu w tabletkach dwuskładnikowych

Progestageny nie są jednorodne, a wybór konkretnego wpływa na profil działania preparatu. Drospirenon, obecny w Yasminelle, Daylette i Midiana, ma łagodne działanie antymineralokortykoidowe, przez co bywa kojarzony z mniejszą tendencją do zatrzymywania wody. Dienogest, obecny w Aristelle, ma działanie antyandrogenne i bywa wybierany między innymi ze względu na wpływ na skórę tłustą i trądzik. Starsze progestageny, jak lewonorgestrel, cechują się nieco niższym ryzykiem zakrzepowym w porównaniu z niektórymi nowszymi, dlatego czasem są preferowane u kobiet z granicznymi czynnikami ryzyka.

Dawka estrogenu: niskodawkowe i standardowe

Ilość etynyloestradiolu w tabletce dwuskładnikowej to druga ważna oś. Preparaty niskodawkowe zawierają 0,02 mg estrogenu, jak Yasminelle czy Daylette, a preparaty o standardowej dawce 0,03 mg, jak Midiana czy Aristelle. Niższa dawka bywa łagodniejsza dla kobiet wrażliwych na estrogenowe skutki uboczne, ale częściej daje plamienia w pierwszych cyklach. Wyższa dawka zwykle lepiej stabilizuje cykl. To nie jest różnica lepsze kontra gorsze, tylko dopasowanie do konkretnej pacjentki.

Jednofazowe i wielofazowe

Wśród tabletek dwuskładnikowych rozróżnia się preparaty jednofazowe i wielofazowe. W jednofazowych każda aktywna tabletka ma identyczną dawkę hormonów, co ułatwia stosowanie i pozwala łatwiej przesuwać krwawienie. Większość popularnych preparatów, w tym wymienione wyżej, jest jednofazowa. W wielofazowych dawka hormonów zmienia się w trakcie cyklu i próbuje naśladować naturalne wahania. Wielofazowe wymagają dokładnego trzymania się kolejności tabletek na blistrze, bo pomylenie fazy zaburza schemat.

Schematy opakowań: 21+7 kontra 24+4

Układ opakowania decyduje o rytmie stosowania. Schemat 21+7 oznacza 21 tabletek aktywnych, a potem 7 dni przerwy, w czasie której pojawia się krwawienie z odstawienia. Schemat 24+4 oznacza 24 tabletki aktywne i 4 nieaktywne, przyjmowane codziennie bez faktycznej przerwy. Krótsza przerwa hormonalna w 24+4 daje mniejsze wahania stężeń i u części kobiet lepiej znoszony cykl. Praktycznie schemat 28-tabletkowy, gdzie bierze się coś każdego dnia, zmniejsza ryzyko zapomnienia o wznowieniu po przerwie.

Tabletki jednoskładnikowe

Preparaty jednoskładnikowe zawierają sam progestagen i bywają nazywane minipigułką. Głównie zagęszczają śluz szyjkowy, a u części kobiet również hamują owulację. Ich największa zaleta to brak estrogenu, dzięki czemu są opcją tam, gdzie estrogen jest przeciwwskazany, na przykład podczas karmienia piersią, przy migrenie z aurą lub przy niektórych czynnikach ryzyka zakrzepicy. Wadą jest mniejszy margines czasowy. W przypadku wielu preparatów jednoskładnikowych opóźnienie tabletki o więcej niż kilka godzin traktuje się już jak pominięcie, więc stała pora jest tu wręcz krytyczna.

Dla kogo która grupa

Nie ma jednej najlepszej tabletki dla każdej kobiety. U zdrowej, niepalącej pacjentki bez przeciwwskazań zwykle rozważa się dwuskładnikowe, bo dają wygodę i kontrolę cyklu. U kobiet karmiących, palących po 35 roku życia lub z migreną z aurą częściej wchodzi w grę jednoskładnikowa albo metoda niehormonalna. Otyłość, nadciśnienie i historia zakrzepicy w rodzinie również przesuwają decyzję. Więcej o samym ryzyku zakrzepowym piszemy w tekście tabletki antykoncepcyjne a zakrzepica, a o praktycznym doborze w artykule jak dobrać tabletki antykoncepcyjne.

Antykoncepcja niehormonalna i inne formy

Tabletki to nie jedyna droga, choć ten poradnik skupia się na doustnej antykoncepcji hormonalnej. Poza tabletkami istnieją plastry, krążki dopochwowe, zastrzyki, wkładki wewnątrzmaciczne oraz metody barierowe jak prezerwatywa. Żadna tabletka antykoncepcyjna nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, przed nimi zabezpiecza tylko prezerwatywa. Jeśli tabletka doustna z jakiegoś powodu nie pasuje, warto omówić z lekarzem inne formy.

Dlaczego wszystkie są na receptę

Zarówno dwuskładnikowe, jak i jednoskładnikowe tabletki wydaje się w aptece wyłącznie na receptę. Powód jest prosty: dobór hormonu, dawki i schematu wymaga oceny przeciwwskazań, które kobieta nie zawsze potrafi rozpoznać u siebie sama. E-receptę na wybrany preparat lub jego kontynuację można uzyskać online po wypełnieniu wywiadu medycznego i konsultacji z lekarzem. Koszt takiej konsultacji to 59 zł, a o wystawieniu recepty zawsze decyduje lekarz.